İskele Kalıp Dünyası

İş İskelesi Periyodik Kontrol Yönetmeliği ve Sorumluluklar

İş iskeleleri, çalışanların yüksekte güvenli biçimde çalışmasını sağlayan geçici iş ekipmanlarıdır. Ancak iskele sisteminin kurulmuş olması, tek başına güvenli kullanım anlamına gelmez. Taşıyıcı elemanların durumu, platformların yerleşimi, ankraj bağlantıları, korkuluklar, topuk levhaları ve zeminin taşıma kapasitesi düzenli olarak değerlendirilmelidir.

Türkiye’de iş iskelesi kontrolleri, temel olarak 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği kapsamında ele alınır. Uygulamada “periyodik kontrol” ifadesi kullanılsa da kontrolün kapsamı yalnızca belirli aralıklarla yapılan görsel incelemeyle sınırlı değildir. Kurulum sonrası doğrulama, değişikliklerden sonra yeniden değerlendirme ve kullanım sürecindeki günlük gözlemler birlikte düşünülmelidir.

İskele üreticileri, kiralama firmaları, ana yükleniciler, alt işverenler ve şantiyedeki iş güvenliği profesyonelleri aynı zincirin parçalarıdır. Her tarafın görevi farklı olsa da ortak amaç; iskelenin projeye, kullanım amacına ve ilgili teknik şartlara uygun şekilde kurulmasını, kontrol edilmesini ve güvenli kullanılmasını sağlamaktır.

Yasal çerçeve ve teknik dayanaklar

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, iş ekipmanlarının güvenli kullanımına ilişkin genel kuralları belirler. Yönetmeliğin eklerinde, ekipmanların bakım, onarım ve periyodik kontrollerine dair hükümler yer alır. İskeleler açısından özellikle Ek-III’te bulunan düzenlemeler dikkate alınır. Bu hükümler, işverenin çalışanların maruz kalabileceği riskleri önceden değerlendirmesini ve ekipmanı güvenli durumda tutmasını zorunlu kılar.

İskele sisteminin türü, kullanım şekli ve tasarım özellikleri teknik değerlendirmeyi etkiler. Cephe iskelesi, flanşlı veya kelepçeli sistem iskele, mobil iskele, kalıp altı iskele ve özel amaçlı çalışma platformları aynı yöntemle incelenmeyebilir. TS EN 12810 ve TS EN 12811 gibi standartlar; iskelelerin performansı, tasarımı, yük sınıfları, platformları ve yapısal güvenliği açısından başvurulan önemli teknik kaynaklardır.

Kurulumda üretici talimatları, statik hesaplar, uygulama projeleri ve zemin koşulları birlikte değerlendirilmelidir. Projede öngörülmeyen bir kullanım, örneğin iskele platformuna fazla malzeme yığılması veya vinç yükünün sisteme aktarılması, standart bir kontrol belgesinin varlığını geçersiz kılabilecek yeni bir risk oluşturur.

Periyodik kontrol ne zaman yapılır

İskeleler, ilk kez kullanılmadan önce kontrol edilmelidir. Kurulum tamamlandıktan sonra sistemin projeye uygunluğu, tüm bağlantıların yerinde olup olmadığı, platformların güvenli biçimde döşenip döşenmediği ve düşmeye karşı koruma önlemlerinin tamamlanıp tamamlanmadığı incelenir. Kontrol sonucu uygun bulunmayan bir iskele, eksiklikler giderilmeden çalışanların kullanımına açılmamalıdır.

Yönetmelik kapsamında iskelelerin kontrolü en az altı ayda bir yapılır. Bununla birlikte altı aylık süre, işverenin daha sık kontrol yapmasına engel değildir. Yoğun kullanım, ağır hava koşulları, yüksek rüzgâr, deprem, darbe, aşırı yükleme veya uzun süre kullanılmama gibi durumlar daha erken kontrol gerektirebilir.

İskelede yapılan her önemli değişiklikten sonra yeniden değerlendirme gerekir. Kat ilavesi, platform genişletilmesi, ankrajların sökülmesi, farklı bir cepheye taşınma, eleman değişimi ve kısmi söküm-yeniden kurulum bu kapsamdadır. Fırtına sonrasında eğilme veya bağlantı gevşemesi şüphesi oluştuğunda da kullanım durdurulmalı ve yetkili kontrol gerçekleştirilmelidir.

Tarafların görev ve sorumlulukları

İşveren, iş iskelesinin güvenli ve amaca uygun olmasından birinci derecede sorumludur. İşveren; uygun ekipman seçmeli, risk değerlendirmesi yaptırmalı, yetkin kişilerce kurulum ve kontrol sürecini organize etmeli, bakım ve onarım kayıtlarını saklamalıdır. Çalışanların iskeleye güvenli erişimi, kişisel koruyucu donanım kullanımı ve güvenli çalışma yöntemi konusunda eğitilmesi de bu sorumluluğun parçasıdır.

Ana yüklenici ile alt işveren arasındaki görev paylaşımı sözleşmede açıkça belirtilmelidir. Ancak sözleşmeyle bir görevin başka bir firmaya verilmesi, işverenin iş sağlığı ve güvenliği bakımından genel sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmaz. Şantiyede iskeleyi kullanan tüm ekiplerin aynı güvenlik kurallarına uyması ve uygunsuzlukların derhal bildirilmesi gerekir.

Kurulum ve söküm işlemleri, bu konuda eğitimli ve deneyimli çalışanlar tarafından, gözetim altında yapılmalıdır. Kurulum ekibi; üretici montaj talimatlarına, statik hesaplara ve proje detaylarına bağlı kalmalıdır. Gerekli ankrajın yapılmaması, farklı çapta boru kullanılması veya hasarlı elemanların sisteme dahil edilmesi, doğrudan kurulum sorumluluğu doğurur.

Periyodik kontrolü gerçekleştiren kişi de mevzuatta aranan mesleki yeterlilik ve teknik bilgiye sahip olmalıdır. Kontrolör, yalnızca iskeleye bakarak genel bir kanaat bildirmemeli; sistemin taşıma kapasitesini, bağlantı düzenini, geometrisini ve kullanım koşullarını teknik açıdan değerlendirmelidir. Hazırlanan rapor, kontrolün kapsamını ve tespit edilen eksiklikleri açık biçimde göstermelidir.

Kontrolde incelenen temel unsurlar

Bir iş iskelesinin kontrolünde ilk olarak zemin ve taşıyıcı temel koşulları ele alınır. Ayar milleri, taban plakaları ve altlıklar sağlam zemine oturmalı; oturma, kayma veya devrilmeye yol açabilecek durumlar bulunmamalıdır. Yağmur, kazı çalışması veya su birikmesi nedeniyle zeminin taşıma kapasitesi azalmışsa yalnızca üst bağlantıları kontrol etmek yeterli olmaz.

Düşmeye karşı koruma elemanları ayrıntılı biçimde incelenmelidir. Ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası eksiksiz olmalı; platform kenarlarında boşluk bırakılmamalıdır. Çalışma katlarına erişim için kullanılan merdiven veya geçiş düzenekleri sağlam, güvenli ve amaca uygun olmalıdır. Platformların kaymayı önleyecek özellikte olması, kırık ya da aşırı deformasyona uğramamış bulunması gerekir.

Taşıyıcı dikmeler, yatay ve çapraz bağlantılar, rozetler, kelepçeler, pimler ve ankraj noktaları da kontrolün temel parçalarıdır. Gevşek bağlantılar, eğilmiş borular, çatlak kaynaklar, korozyon, eksik çaprazlar ve uyumsuz parçalar sistemin stabilitesini azaltır. İskele üzerinde branda, reklam panosu veya ağ kullanılıyorsa rüzgâr yükünün artacağı dikkate alınmalı ve ankraj düzeni buna göre değerlendirilmelidir.

Kontrol başlığı Bakılan unsurlar Uygunsuzluk halinde risk
Zemin ve taban Zemin taşıma kapasitesi, altlıklar, taban plakaları, ayar milleri Oturma, kayma ve devrilme
Taşıyıcı sistem Dikmeler, yataylar, çaprazlar, rozetler ve kelepçeler Göçme veya şekil değiştirme
Ankraj ve stabilite Cephe bağlantıları, mesafeler, rijitlik ve rüzgâr etkisi Devrilme ve salınım
Çalışma platformu Döşeme elemanları, boşluklar, yük kapasitesi ve erişim Düşme, malzeme düşmesi
Kenar koruması Korkuluklar, ara korkuluklar ve topuk levhaları Yüksekten düşme
Belgelendirme Rapor, etiket, bakım ve değişiklik kayıtları İzlenemeyen risk ve hukuki uyuşmazlık

Kontrolün sonunda iskelenin kullanım durumu görünür biçimde belirtilmelidir. Uygunluk etiketi veya benzeri bir işaret, çalışanların ekipmanın kontrol edilip edilmediğini anlamasına yardımcı olur; ancak etiket, raporun yerine geçmez. Kritik bir uygunsuzluk varsa iskele fiziksel olarak kullanım dışı bırakılmalı, erişim engellenmeli ve düzeltme tamamlanmadan yeniden açılmamalıdır.

Raporlama, kayıt ve uygunsuzluk yönetimi

Periyodik kontrol raporunda iskeleye ait tanımlayıcı bilgiler bulunmalıdır. Şantiye veya işyeri adresi, iskele türü, kontrol tarihi, kullanılan standartlar, kontrolü yapan kişinin bilgileri, sistemin kapsamı ve kontrol sonucu raporda yer almalıdır. Gerekli görülen durumlarda fotoğraflar, kroki, statik hesap ve üretici dokümanları rapora eklenmelidir.

Raporun yalnızca “uygundur” veya “uygun değildir” şeklinde kısa bir ifadeden oluşması yeterli değildir. Korkuluk eksikliği, yetersiz ankraj, platform boşluğu, paslanmış eleman veya taşıma kapasitesi belirsizliği gibi tespitler açık şekilde yazılmalıdır. Her uygunsuzluk için yapılması gereken düzeltme, sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi takip edilebilir olmalıdır.

İşveren, kontrol sonuçlarını ve yapılan işlemleri saklamalıdır. Bakım kayıtları, parça değişimleri, kurulum-söküm tutanakları, eğitim belgeleri ve kaza ya da ramak kala bildirimleri de iskele güvenliği dosyasına eklenebilir. Bu kayıtlar sonraki kontrollerde geçmiş performansı görmek, tekrar eden sorunları belirlemek ve denetimlerde gerekli kanıtı sunmak açısından önem taşır.

Uygunsuzluk giderildikten sonra yeniden kontrol yapılması gerekir. Hasarlı bir elemanın değiştirilmesi, eksik ankrajın tamamlanması veya platformun yeniden düzenlenmesi, önceki olumsuz raporu kendiliğinden geçerli hâle getirmez. Düzeltmenin gerçekten yapıldığı ve sistemin güvenli duruma döndüğü yetkili kişi tarafından doğrulanmalıdır.

Şantiyede güvenli kullanım için uygulamalar

Periyodik kontrol, kullanım sırasında yapılması gereken gözlemlerin yerine geçmez. İskele ekibi her vardiya öncesinde belirgin hasar, gevşeme, eksik korkuluk, platform kayması, yabancı malzeme ve erişim sorunlarını gözden geçirmelidir. Çalışanlar gördükleri tehlikeli durumu amirine bildirmeli ve güvenli olmadığı düşünülen platformu kullanmamalıdır.

İskele üzerindeki yükler, üretici veya proje tarafından belirlenen kapasiteyi aşmamalıdır. Tuğla, harç, kalıp malzemesi ve el aletleri platformda düzensiz biçimde biriktirilmemeli; yükler mümkün olduğunca dengeli dağıtılmalıdır. İskele elemanlarına merdiven dayamak, korkuluk üzerine çıkmak, platformu yükseltmek için kasa veya palet kullanmak güvenli çalışma yöntemi değildir.

Sahadaki uygulamaları düzenli hâle getirmek için şu adımlar izlenebilir:

İşverenler ve şantiye yöneticileri, kontrol hizmeti alırken yalnızca fiyatı değil, kontrolörün yetkinliğini ve raporun teknik kapsamını da değerlendirmelidir. Bölgesindeki uygun ekipman, uzman veya hizmet sağlayıcılarını araştıran işletmeler, aranan firma kayıtları üzerinden ilgili sektör aktörlerine ulaşabilir.

Yetkin hizmet seçimi ve saha koordinasyonu

İskele periyodik kontrolü için hizmet alınacak kişinin veya kuruluşun ilgili mevzuat ve teknik standartlar konusunda deneyimli olması gerekir. Kontrolörün daha önce benzer iskele türleriyle çalışmış olması, statik ve yapısal riskleri okuyabilmesi ve raporlama disiplinine sahip bulunması önemlidir. Sadece yüzeysel fotoğraf incelemesine dayanan değerlendirmeler, sahadaki gerçek riskleri ortaya koymayabilir.

Kontrol tarihi, şantiyedeki diğer işlerle koordineli planlanmalıdır. İskele üzerinde çalışan ekip, cephe kaplama faaliyetleri, vinç operasyonları ve malzeme taşımaları kontrol sürecini etkileyebilir. Kontrol sırasında erişilemeyen bağlantılar veya kapatılmış platformlar varsa inceleme eksik kalır. Bu nedenle saha, kontrolörün tüm kritik noktalara ulaşabileceği biçimde hazırlanmalıdır.

İskele kiralama firmaları, teslim öncesinde ekipmanın genel durumunu belgelemeli ve müşteriye kullanım sınırlarını aktarmalıdır. Kiralanan sistemde yapılan her ilave, söküm veya farklı amaçlı kullanım kiralama firmasına ya da sorumlu teknik birime bildirilmelidir. Üretici belgeleri, montaj şemaları ve taşıma kapasitesi bilgileri eksiksiz teslim edilirse yanlış kullanım riski azalır.

Güvenli bir iskele sistemi; doğru ürün seçimi, uygun kurulum, düzenli kontrol ve disiplinli kullanımın birlikte yürütülmesiyle sağlanır. İşletmeler, kendi şantiyelerindeki kontrol ihtiyaçlarını belirlemek ve güvenilir tedarikçilerle iletişim kurmak için İskele Kalıp Dünyası’nın sektör odaklı firma ve ürün kayıtlarından yararlanabilir. Kontrol takvimini oluşturun, mevcut raporları gözden geçirin ve uygunsuzlukları çalışanlar iskeleye çıkmadan giderin.